ఆదిపర్వ - అధ్యాయ 003
॥ శ్రీః ॥
1.3. అధ్యాయః 003
(అథ పౌష్యపర్వ ॥ 3 ॥)
Mahabharata - Adi Parva - Chapter Topics
జనమేజయం ప్రతి సరమాఖ్యదవేశునీశాపః॥ 1 ॥
శాపనివారణార్థమృషేః సోమశ్రవసః పౌరోహిత్యేన వరణం॥ 2 ॥
ఆరుణ్యుపమన్యుబైదాఖ్యానాం ధౌంయశిష్యాణాముపాఖ్యానం॥ 3 ॥
బైదశిష్యస్యోత్తంకస్యోపాఖ్యానం॥ 4 ॥ పౌష్యస్య రాజ్ఞ ఉపాఖ్యానం॥ 5 ॥
Mahabharata - Adi Parva - Chapter Text
సౌతిరువాచ। 1-3-0x(16)(699)
జనమేజయః పారిక్షితః సహ భ్రాతృభిః కురుక్షేత్రే దీర్ఘసత్రముపాస్తే।
తస్య భ్రాతరస్త్రయః శ్రుతసేన ఉగ్రసేనో భీమసేన ఇతి।
తేషు తత్సత్రముపాసీనేష్వభ్యాగచ్ఛత్సారమేయః॥ 1-3-1(700)
జనమేజయస్య భ్రాతృభిరభిహతో రోరూయమాణో మాతుః సమీపముపాగచ్ఛత్॥ 1-3-2(701)
తం మాతా రోరూయమాణమువాచ।
కిం రోదిషి కేనాస్యభిహత ఇతి॥ 1-3-3(702)
స ఏవముక్తో మాతరం ప్రత్యువాచ జనమేజయస్య భ్రాతృభిరభిహతోఽస్మీతి॥ 1-3-4(703)
తం మాతా ప్రత్యువాచ వ్యక్తం త్వయా తత్రాపరాద్ధం యేనాస్యభిహత ఇతి॥ 1-3-5(704)
స తాం పునరువాచ నాపరాధ్యామి కించిన్నావేక్షే హవీంషి నావలిహ ఇతి॥ 1-3-6(705)
తచ్ఛ్రుత్వా తస్య మాతా సరమా పుత్రదుఃఖార్తా తత్సత్రముపాగచ్ఛద్యత్ర స జనమేజయః సహ భ్రాతృభిర్దీర్ఘసత్రముపాస్తే॥ 1-3-7(706)
స తయా క్రుద్ధయా తత్రోక్తోఽయం మే పుత్రో న కించిదపరాధ్యతి నావేక్షతే హవీంషి నావలేఢి కిమర్థమభిహత ఇతి॥ 1-3-8(707)
న కించిదుక్తవంతస్తే సా తానువాచ యస్మాదయమభిహతోఽనపకారీ తస్మాదదృష్టం త్వాం భయమాగమిష్యతీతి॥ 1-3-9(708)
జనమేజయ ఏవముక్తో దేవశున్యా సరమయా భృశం సంభ్రాంతో విషణ్ణశ్చాసీత్॥ 1-3-10(709)
స తస్మిన్సత్రే సమాప్తే హాస్తినపురం ప్రత్యేత్య పురోహితమనురూపమన్విచ్ఛమానః పరం యత్నమకరోద్యో మే పాపకృత్యాం శమయేదితి॥ 1-3-11(710)
స కదాచిన్మృగయాం గతః పారిక్షితో జనమేజయః కస్మింశ్చిత్స్వవిషయ ఆశ్రమమపశ్యత్॥ 1-3-12(711)
తత్ర కశ్చిదృపిరాసాంచక్రే శ్రుతశ్రవా నామ।
తస్య తపస్యభిరతః పుత్ర ఆస్తే సోమశ్రవా నామ॥ 1-3-13(712)
తస్య తం పుత్రమభిగంయ జనమేజయః పారిక్షితః పౌరోహిత్యాయ వవ్రే॥ 1-3-14(713)
స నమస్కృత్య తమృషిమువాచ భగవన్నయం తవ పుత్రో మమ పురోహితోఽస్త్వితి॥ 1-3-15(714)
స ఏవముక్తః ప్రత్యువాచ జనమేజయం భో జనమేజయ పుత్రోఽయం మమ సర్ప్యాం జాతో మహాతపస్వీ స్వాధ్యాయసంపన్నో మత్తపోవీర్యసంభృతో మచ్ఛుక్రం పీతవత్యాస్తస్యాః కుక్షౌ జాతః॥ 1-3-16(715)
సమర్థోఽయం భవతః సర్వాః పాపకృత్యాః శమయితుమంతరేణ మహాదేవకృత్యాం॥ 1-3-17(716)
అస్య త్వేకముపాంశువ్రతం యదేనం కశ్చిద్బ్రాహ్మణః కంచిదర్థమభియాచేత్తం తస్మై దద్యాదయం యద్యేతదుత్సహసే తతో నయస్వైనమితి॥ 1-3-18(717)
తేనైవముక్తో జనమేజయస్తం ప్రత్యువాచ భగవంస్తత్తథా భవిష్యతీతి॥ 1-3-19(718)
స తం పురోహితముపాదాయోపావృత్తో భ్రాతృనువాచ మయాఽయం వృత ఉపాధ్యాయో యదయం బ్రూయాత్తత్కార్యమవిచారయద్భిర్భవద్భిరితి।
తేనైవముక్తా భ్రాతరస్తస్య తథా చక్రుః।
స తథా భ్రాతౄన్సందిశ్య తక్షశిలాం ప్రత్యభిప్రతస్థే తం చ దేశం వశే స్థాపయామాస॥ 1-3-20(719)
ఏతస్మిన్నంతరే కశ్చిదృషిర్ధౌంయో నామాపోదస్తస్య శిష్యాస్త్రయో బభూవుః॥ 1-3-21(720)
ఉపమన్యురారుణిర్బైదశ్చేతి స ఏకం శిష్యంమారుణిం పాంచాల్యం ప్రేషయామాస గచ్ఛ కేదారఖండం బధానేతి॥ 1-3-22(721)
స ఉపాధ్యాయేన సందిష్ట ఆరుణిః పాంచాల్యస్తత్ర గత్వా తత్కేదారఖండం బద్ధుం నాశకత్।
స క్లిశ్యమానోఽపశ్యదుపాయం భవత్వేవం కరిష్యామీతి॥ 1-3-23(722)
స తత్ర సంవివేశ కేదారఖండే శయానే వ తథా తస్మింస్తదుదకం తస్థౌ॥ 1-3-24(723)
తతః కదాచిదుపాధ్యాయ ఆపోదో ధౌంయః శిష్యావపృచ్ఛత్ క్వ ఆరుణిః పాంచాల్యో గత ఇతి॥ 1-3-25(724)
తౌ తం ప్రత్యూచతుర్భగవంస్త్వయైవ ప్రేషితో గచ్ఛ కేదారఖండం బధానేతి।
స ఏవముక్తస్తౌ శిష్యౌ ప్రత్యువాచ తస్మాత్తత్ర సర్వే గచ్ఛామో యత్ర స గత ఇతి॥ 1-3-26(725)
స తత్ర గత్వా తస్యాహ్వానాయ శబ్దం చకారః।
భో ఆరుణే పాంచాల్య క్వాసి వత్సైహీతి॥ 1-3-27(726)
స తచ్ఛ్రుత్వా ఆరుణిరుపాధ్యాయవాక్యం తస్మాత్కేదారఖండాత్సహసోత్థాయతముపాధ్యాయముపతస్థే॥ 1-3-28(727)
ప్రోవాచ చైనమయమస్ంయత్ర కేదారఖండే నిఃసరమాణముదకమవారణీయం సంరోద్ధుం సంవిష్టో భగవచ్ఛబ్దం శ్రుత్వైవ సహసా విదార్య కేదారఖండం భవంతముపస్థితః॥ 1-3-29(728)
తదభివాదయే భగవంతమాజ్ఞాపయతు భవాన్కమర్థం కరవాణీతి॥ 1-3-30(729)
స ఏవముక్త ఉపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ యస్మాద్భవాన్కేదారఖండం విదార్యోత్థితస్తస్మాదుద్దాలక ఏవనాంనా భవాన్భవిష్యతీత్యుపాధ్యాయేనానుగృహీతః॥ 1-3-31(730)
యస్మాచ్చ త్వయా మద్వచనమనుష్ఠితం తస్మాచ్ఛ్రేయోఽవాప్స్యసి।
సర్వే చ తే వేదాః ప్రతిభాస్యంతి సర్వాణి చ ధర్మశాస్త్రాణీతి॥ 1-3-32(731)
స ఏవముక్త ఉపాధ్యాయేనేష్టం దేశం జగామ॥ 1-3-33(732)
అథాపరః శిష్యస్తస్యైవాపోదస్య ధౌంయస్యోపమన్యుర్నామ।
తం చోపాధ్యాయః ప్రేషయామాస వత్సోపమన్యో గా రక్షస్వేతి॥ 1-3-34(733)
స ఉపాధ్యాయవచనాదరక్షద్గాః స చాహని గా రక్షిత్వా దివసక్షయే గురుగృహమాగంయోపాధ్యాయస్యాగ్రతః స్థిత్వా నమశ్చక్రే॥ 1-3-35(734)
తముపాధ్యాయః పీవానమపశ్యదువాచ చైనం వత్సోపమన్యో కేన వృత్తిం కల్పయసి పీవానసి దృఢమితి॥ 1-3-36(735)
స ఉపాధ్యాయం ప్రత్యువాచ భో భైక్ష్యేణ వృత్తిం కల్పయామీతి తముపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ॥ 1-3-37(736)
మయ్యనివేద్య బైక్ష్యం నీపయోక్తవ్యమితి।
స తథేత్యుక్తో భైక్ష్యం చరిత్వోణధ్యాయన్యవేదయత్॥ 1-3-38(737)
స తస్మాదుపాధ్యాయః సర్వమేవ భైక్ష్యమగృహ్ణాత్।
స తథేత్యుక్తః పునరరక్షద్గా అహని రక్షిత్వా నిశాముఖే గురుకులమాగంయ గురోరగ్రతఃస్థిత్వా నమశ్చక్రే॥ 1-3-39(738)
తముపాధ్యాయస్తథాపి పీవానమేవ దృష్ట్వోవాచ।
వత్సోపమన్యో సర్వమశేషతస్తే భైక్ష్యం గృహ్ణామి కేనేదానీం వృత్తిం కల్పయసీతి॥ 1-3-40(739)
స ఏవముక్త ఉపాధ్యాయం ప్రత్యువాచ।
భగవతే నివేద్య పూర్వమపరం చరామి తేన వృత్తిం కల్పయామీతి తముపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ॥ 1-3-41(740)
నైషా న్యాయ్యా గురువృత్తిరన్యేషామపి భైక్ష్యోపజీవినాం వృత్త్యుపరోధం కరోషి ఇత్యేవం వర్తమానో లుబ్ధోఽసీతి॥ 1-3-42(741)
స తథేత్యుక్త్వా గా అరక్షద్రక్షిత్వాచ పునరుపాధ్యాయగృహమాగంయోపాధ్యాయస్యాగ్రతః స్థిత్వా నమశ్చక్రే॥ 1-3-43(742)
తముపాధ్యాయస్తథాపి పీవానమేవ దృష్ట్వా పునరువాచ।
వత్సోపమన్యో అహం తే సర్వం భైక్ష్యం గృహ్ణామి న చాన్యచ్చరసి పీవానసి భృశం కేన వృత్తిం కల్పయసీతి॥ 1-3-44(743)
స ఏవముక్తస్తముపాధ్యాయం ప్రత్యువాచ।
భో ఏతాసాం గవాం పయసా వృత్తిం కల్పయామీతి।
తమువాచోపాధ్యాయో నైతన్న్యాయ్యం పయ ఉపయోక్తుం భవతో మయా నాభ్యనుజ్ఞాతమితి॥ 1-3-45(744)
స తథేతి ప్రతిజ్ఞాయ గా రక్షిత్వా పునరుపాధ్యాయగృహమేత్య గురోరగ్రతః స్థిత్వా నమశ్చక్రే॥ 1-3-46(745)
తముపాధ్యాయః పీవానమేవ దృష్ట్వోవాచ।
వత్సోపమన్యో భైక్ష్యం నాశ్నాసి న చాన్యచ్చరసి పయో న పిబసి పీవానసి భృశం కేనేదానీం వృత్తిం కల్పయసీతి॥ 1-3-47(746)
స ఏవముక్త ఉపాధ్యాయం ప్రత్యువాచ।
భోః ఫేనం పిబాపి యమిమే వత్సా మాతౄణాం స్తనాత్పిబంత ఉద్గిరంతి॥ 1-3-48(747)
తముపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ।
ఏతే త్వదనుకంపయా గుణవంతో వత్సాః ప్రభూతతరం ఫేనముద్గిరంతి।
తదేషామపి వత్సానాం వృత్త్యుపరోధం కరోష్యేవం వర్తమానః।
ఫేనమపి భవాన్న పాతుమర్హతీతి స తథేతి ప్రతిశ్రుత్య నిరాహారః పునరరక్షద్గాః॥ 1-3-49(748)
తథా ప్రతిషిద్ధో భైక్ష్యం నాశ్నాతి నచాన్యచ్చరతి పయో న పిబతి ఫేనం నోపయుహ్క్తే స కదాచిదరణ్యే క్షుధార్తోఽర్కపత్రాణ్యభక్షయత్॥ 1-3-50(749)
స తైరర్కపత్రైర్భక్షితైః క్షారతిక్తకటురూక్షైస్తీక్ష్ణవిపాకైశ్చక్షుష్యుపహతోఽంధో బభూవ।
తతః సోఽంధోఽపి చంక్రంయమాణః కూపేఽపతత్॥ 1-3-51(750)
అథ తస్మిన్ననాగచ్ఛతి సూర్యే చాస్తాచలావలంబిని ఉపాధ్యాయః శిష్యానవోచత్॥ 1-3-52(751)
మయోపమన్యుః సర్వతః ప్రతిషిద్ధః స నియతం కుపితస్తతో నాగచ్ఛతి చిరగతస్త్వితి।
తతోఽన్వేష్య ఇత్యేవముక్త్వా శిష్యైః సార్ధమరణ్యం గత్వా తస్యాహ్వానాయ శబ్దం చకార భో ఉపమన్యో క్వాసి వత్సైహీతి॥ 1-3-53(752)
స ఉపాధ్యాయస్య ఆహ్వానవచనం శ్రుత్వా ప్రత్యువాచోచ్చైరయమస్మిన్కూపే పతితోఽహమితి।
తముపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ కథం త్వమస్మిన్కూపే పతిత ఇతి॥ 1-3-54(753)
స ఉపాధ్యాయం ప్రత్యువాచ అర్కపత్రాణి భక్షయిత్వాంధీభూతోస్ంయతశ్చంక్రంయమాణః కూపే పతిత ఇతి।
తముపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ॥ 1-3-55(754)
అశ్వినౌ స్తుహి తౌ దేవభిషజౌ త్వాం చక్షుష్మంతం కర్తారావితి।
స ఏవముక్త ఉపాధ్యాయేనోపమన్యుః స్తోతుముపచక్రమే దేవావశ్వినౌ వాగ్భిర్ఋగ్భిః॥ 1-3-56(755)
ప్రపూర్వగౌ పూర్వజౌ చిత్రభానూ
గిరా వాం శంసామి తపసా హ్యనంతౌ।
దివ్యౌ సుపర్ణౌ విరజౌ విమానా-
వధిక్షిపంతౌ భువనాని విశ్వా॥ 1-3-57(756)
హిరణ్మయౌ శకునీ సాంపరాయౌ
నాసత్యదస్రౌ సునసౌ వైజయంతౌ।
శుక్లం వయంతౌ తరసా సువేమా-
వధివ్యయంతావసితం వివస్వతః॥ 1-3-58(757)
గ్రస్తాం సుపర్ణస్య బలేన వర్తికా-
మముంచతామశ్వినౌ సౌభగాయ।
తావత్సువృత్తావనమం తమాయ యా-
వసత్తమా గా అరుణా ఉదావహత్॥ 1-3-59(758)
షష్టిశ్చ గావస్త్రిశతాశ్చ ధేనవ
ఏకం వత్సం సువతే తం దుహంతి।
నానాగోష్ఠా విహితా ఏకదోహనా-
స్తావశ్వినౌ దుహతో ఘర్మముక్థ్యం॥ 1-3-60(759)
ఏకాం నాభిం సప్త సథా అరాః శ్రితాః
ప్రధిష్వన్యా వింశతిరర్పితా అరాః।
అనేమి చక్రం పరివర్తతేఽజరం
మాయాఽశ్వినౌ సమనక్తి చర్షణీ॥ 1-3-61(760)
ఏకం చక్రం వర్తతే ద్వాదశారం
షణ్ణాభిమేకాక్షమమృతస్య ధారణం।
యస్మిందేవా అధి విశ్వే విషక్తా-
స్తావశ్వినౌ ముంచతో మా విషీదతం॥ 1-3-62(761)
అశ్వినావిందుమమృతం వృత్తభూయౌ
తిరోధత్తామశ్వినౌ దాసపత్నీ।
హిత్వా గిరిమశ్వినౌ గాముదాచరంతౌ
తద్వృష్టిమహ్నాత్ప్రస్థితౌ బలస్య॥ 1-3-63(762)
యువాం దిశో జనయథో దశాగ్రే
సమానం మూర్ధ్ని రథయానం వియంతి।
తాసాం యాతమృషయోఽనుప్రయాంతి
దేవా మనుష్యాః క్షితిమాచరంతి॥ 1-3-64(763)
యువాం వర్ణాన్వికురుథో విశ్వరూపాం-
స్తేఽధిక్షియంతే భువనాని విశ్వా।
తే భానవోఽప్యనుసృతాశ్చరంతి
దేవా మనుష్యాః క్షితిమాచరంతి॥ 1-3-65(764)
తౌ నాసత్యావశ్వినౌ వాం మహేఽహం
స్రజం చ యాం బిభృథః పుష్కరస్య।
తౌ నాసత్వావమృతావృతావృధా-
వృతే దేవాస్తత్ప్రపదే న సూతే॥ 1-3-66(765)
ముఖేన గర్భం లభతాం యువానౌ
గతాసురేతత్ప్రపదేన సూతే।
సద్యో జాతో మాతరమత్తి గర్భ-
స్తావశ్వినౌ ముంచథౌ జీవసే గాం॥ 1-3-67(766)
స్తోతుం న శక్నోమి గుణైర్భవంతౌ
చక్షుర్విహీనః పథి సంప్రమోహః।
దుర్గేఽహమస్మిన్పతితోఽస్మి కూపే
యువాం శరణ్యౌ శరణం ప్రపద్యే॥ 1-3-68(767)
సౌతిరువాచ। 1-3-69x(17)
ఏవమృగ్భిశ్చాన్యైరస్తువత్।
ఇత్యేవం తేనాభిష్టుతావశ్వినావాజగ్మతురాహతుశ్చైం ప్రీతౌ స్వ ఏష తేఽపూపోశానైనమితి॥ 1-3-69(768)
స ఏవముక్తః ప్రత్యువాచ నానృతమూచతుర్భగవంతౌ నత్వహమేతమపూపముపయోక్తుముత్సహే గురవేఽనివేద్యేతి॥ 1-3-70(769)
తతస్తమశ్వినావూచతుః।
ఆవాభ్యాం పురస్తాద్భవత ఉపాధ్యాయేనైవమేవాభిష్టుతాభ్యామపూపోదత్త ఉపయుక్తః స తేనానివేద్య గురవే త్వమపి తథైవ కురుష్వ యథా కృతముపాధ్యాయేనేతి॥ 1-3-71(770)
స ఏవముక్తః ప్రత్యువాచ ఏతత్ప్రత్యనునయే భవంతావశ్వినౌ నోత్సహేఽహమనివేద్య గురవేఽపూపముపయోక్తుమితి॥ 1-3-72(771)
తమశ్వినావాహతుః ప్రీతౌ స్వస్తవానయా గురుభక్త్యా।
ఉపాధ్యాయస్య తే కార్ష్ణాయసా దంతా భవతోఽపి హిరణ్మయా భవిష్యంతి చక్షుష్మాంశ్చ భవిష్యసి శ్రేయశ్చావాప్స్యసీతి॥ 1-3-73(772)
స ఏవముక్తోఽశ్విభ్యాం లబ్ధచక్షురుపాధ్యాయసకాశమాగంయాభ్యవాదయత్॥ 1-3-74(773)
ఆచచక్షే చ స చాస్య ప్రీతిమాన్బభూవ॥ 1-3-75(774)
ఆహ చైనం యథాఽశ్వినావాహతుస్తథా త్వం శ్రేయోఽవాప్స్యసీతి॥ 1-3-76(775)
సర్వే చ తే వేదాఃప్రతిభాస్యంతి సర్వాణి చ ధర్మశాస్త్రాణీతి।
ఏషా తస్యాపి పరీక్షోపమన్న్యోః॥ 1-3-77(776)
అథాపరః శిష్యస్తస్యైవాపోదస్య ధౌంయస్య బైదో నామ తముపాధ్యాయః సమాదిదేశ వత్స బైద ఇహాస్యతాం తావన్మమ గృహే కంచిత్కాలం శుశ్రూషుణా చ భవితవ్యం శ్రేయస్తే భవిష్యతీతి॥ 1-3-78(777)
స తథేత్యుక్త్వా గురుకులే దీర్ఘకాలం గురుశుశ్రూషణపరోఽవసత్।
గౌరివ నిత్యం గురుణా ధూర్షు నియోజ్యమానః శీతోష్ణక్షుత్తృష్ణాదుఃఖసహః సర్వత్రాప్రతికూలస్తస్య మహతాత్కాలేన గురుః పరితోషం జగామ॥ 1-3-79(778)
తత్పరితోషాచ్చ శ్రేయః సర్వజ్ఞతాం చావాప।
ఏషా తస్యాపి పరీక్షా బైదస్య॥ 1-3-80(779)
స ఉపాధ్యాయేనానుజ్ఞాతః సమావృత్తస్తస్మాద్గురుకులవాసాద్గృహాశ్రమం ప్రత్యపద్యత।
తస్యాపి స్వగృహే వసతస్త్రయః శిష్యా బభూవుః స శిష్యాన్న కించిదువాచ కర్మ వా క్రియతాం గురుశుశ్రూషా వేతి।
దుఃఖాభిజ్ఞో హి గురుకులవాసస్య శిష్యాన్పరిక్లేశేన యోజయితుం నేయేష॥ 1-3-81(780)
అథ కస్మింశ్చిత్కాలే బైదం బ్రాహ్మణం జనమేజయః పౌష్యశ్చ క్షత్రియావుపేత్యోపాధ్యాయం వరయాంచక్రతుః॥ 1-3-82(781)
స కదాచిద్యాజ్యకార్యేణాభిప్రస్థిత ఉత్తంకనామానం శిష్యం నియోజయామాస॥ 1-3-83(782)
భోయత్కించిదస్మద్గృహే పరిహీయతే తదిచ్ఛాంయహమపరిహీయమానం భవతా క్రియమాణమితి స ఏవం ప్రతిసందిశ్యోత్తంకం బైదః ప్రవాసం జగామ॥ 1-3-84(783)
అథోత్తంకః శుశ్రూషుర్గురునియోగమనుతిష్ఠమానో గురుకులే వసతి స్మ।
స తత్ర వసమాన ఉపాధ్యాయస్త్రీభిః సహితాభిరాహూయోక్తః॥ 1-3-85(784)
ఉపాధ్యాయానీ తే ఋతుమతీ ఉపాధ్యాయశ్చ ప్రోషితోఽస్యా యథాఽయమృతుర్వంధ్యో న భవతి తథా క్రియతామేషా విషీదతీతి॥ 1-3-86(785)
ఏవముక్తస్తాః స్త్రియః ప్రత్యువాచ।
న మయా స్త్రీణాం వచనాదిదమకార్యం కరణీయం।
న హ్యహముపాధ్యాయేన సందిష్టోఽకార్యమపి త్వయా కార్యమితి॥ 1-3-87(786)
తస్య పునరుపాధ్యాయః కాలాంతరేణ గృహమాజగామ తస్మాత్ప్రవాసాత్।
స తు తద్వృత్తం తస్యాశేషముపలభ్య ప్రీతిమానభూత్॥ 1-3-88(787)
ఉవాచ చైనం వత్సోత్తంకం కిం తే ప్రియం కరవాణీతి।
ధర్మతో హి శుశ్రూషితోఽస్మి భవతా తేన ప్రీతిః పరస్పరేణ నౌ సంవృద్ధా తదనుజానే భవంతం సర్వానేవ కామానవాప్స్యసి గంయతామితి॥ 1-3-89(788)
స ఏవముక్తః ప్రత్యువాచ కిం తే ప్రియం కరవాణీతి ఏవం హ్యాహుః॥ 1-3-90(789)
యశ్చాధర్మేణ వై బ్రూయాద్యశ్చాధర్మేణ పృచ్ఛతి।
తయోరన్యతరః ప్రైతి విద్వేషం చాధిగచ్ఛతి॥ 1-3-91(790)
సోహమనుజ్ఞాతో భవతా ఇచ్ఛామీష్టం గుర్వర్థముపహర్తుమితి।
తేనైవముక్త ఉపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ వత్సోత్తంక ఉష్యతాం తావదితి॥ 1-3-92(791)
స కదాచిత్తముపాధ్యాయమాహోత్తంక ఆజ్ఞాపయతు భవాన్కిం తే ప్రియముపాహరామి గుర్వర్థమితి॥ 1-3-93(792)
తముపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ వత్సోత్తంక బహుశో మాం చోదయసి గుర్వర్థముపాహరామీతి తద్గచ్ఛైనాం ప్రవిశ్యోపాధ్యాయానీం పృచ్ఛ కిముపాహరామీతి ఏషా యద్బ్రవీతి తదుపాహరస్వేతి॥ 1-3-94(793)
స ఏవముక్త ఉపాధ్యాయేనోపాధ్యాయానీమపృచ్ఛద్భవత్యుపాధ్యాయేనాస్ంయనుజ్ఞాతో గృహం గంతుమిచ్ఛామీష్టం తే గుర్వర్థముపహృత్యానృణో గంతుం తదాజ్ఞాపయతు భవతీ కిముపాహరామి గుర్వర్థమితి॥ 1-3-95(794)
సైవముక్తోపాధ్యాయానీ తముత్తంకం ప్రత్యువాచ గచ్ఛ పౌష్యం ప్రతి రాజానం కుండలే భిక్షితుం తస్య క్షత్రియయా పినద్ధే॥ 1-3-96(795)
ఆనయస్వేతశ్చతుర్థేఽహని పుణ్యకర్మ భవితా తాభ్యామాబద్ధాభ్యాం శోభమానా బ్రాహ్మణాన్పరివేష్టుమిచ్ఛామి।
తత్సంపాదయస్వ ఏవం హి కుర్వతః శ్రేయో భవితాఽన్యథా కుతః శ్రేయ ఇతి॥ 1-3-97(796)
స ఏవముక్తస్తయోపాధ్యాయాన్యా ప్రాతిష్ఠతోత్తంకః స పథి గచ్ఛన్నపశ్యదృషభమతిప్రమాణం తమధిరూఢం చ పురుషమతిప్రమాణమేవ స పురుష ఉత్తంకమభ్యభాషత॥ 1-3-98(797)
భోఉత్తంకైతత్పురీషమస్య ఋషభస్య భక్షయస్వేతి స ఏవముక్తో నైచ్ఛత్॥ 1-3-99(798)
తమాహ పురుషో భూయో భక్షయస్వోత్తంక మా విచారయోపాధ్యాయేనాపి తే భక్షితం పూర్వమితి॥ 1-3-100(799)
స ఏవముక్తో బాఢమిత్యుక్త్వా తదా తద్వృపభస్య మూత్రం పురీషం చ భక్షయిత్వోత్తంకః సంభ్రమాఢుత్థిత ఏవాపోఽనుస్పృశ్య ప్రతస్థే॥ 1-3-101(800)
యత్ర స క్షత్రియః పౌష్యస్తముపేత్యాసీనమపశ్యదుత్తంకః।
స ఉత్తంకస్తముపేత్యాశీర్భిరభినంద్యోవాచ॥ 1-3-102(801)
అర్థీ భవంతముపాగతోఽస్మీతి స ఏనమభివాద్యోవాచ।
భగవన్పౌష్యః ఖల్వహం కిం కరవాణీతి॥ 1-3-103(802)
స తమువాచ గుర్వర్థం కుండలయోరర్థేనాభ్యాగతోఽస్మి।
యే వై తే క్షత్రియా పినద్ధే కుండలే తే భవాందాతుమర్హతీతి॥ 1-3-104(803)
తం ప్రత్యువాచ పౌష్యః ప్రవిశ్యాంతఃపురం క్షత్రియా యాచ్యతామితి।
స తేనైవముక్తః ప్రవిశ్యాంతఃపురం క్షత్రియాం నాపశ్యత్॥ 1-3-105(804)
స పౌష్యం పునరువాచ న యుక్తం భవతాఽహమనృతేనోపచరితుం న హి తేఽంతఃపురే క్షత్రియా సన్నిహితా నైనాం పశ్యామి॥ 1-3-106(805)
స ఏవముక్తః పౌష్యః క్షణమాత్రం విమృశ్యోత్తంకం ప్రత్యువాచ।
నియతం భవానుచ్ఛిష్టః స్మర తావన్న హి సా క్షత్రియా ఉచ్ఛిష్టేనాశుచినా శక్యా ద్రష్టుం పతివ్రతాత్వాత్సైషా నాశుచేర్దర్శనముపైతీతి॥ 1-3-107(806)
అథైవముక్త ఉత్తంకః స్మృత్వోవాచాస్తి ఖలు మయా తు భక్షితం నోపస్పృష్టమాగచ్ఛతేతి।
తం పౌష్యః ప్రత్యువాచ ఏష తే వ్యతిక్రమో నోత్థితేనోపస్పృష్టం భవతి శీఘ్రమాగచ్ఛతేతి॥ 1-3-108(807)
అథోత్తంకస్తం తథేత్యుక్త్వా ప్రాఙ్ముఖ ఉపావేశ్య సుప్రక్షాలితపాణిపాదవదనో నిఃశబ్దాభిరఫేనాభిరనుష్ణాభిర్హృద్గతాభిరద్భిస్త్రిః పీత్వా ద్విః పరిమృజ్య ఖాన్యద్భిరుపస్పృశ్య చాంతఃపురం ప్రవివేశ॥ 1-3-109(808)
తతస్తాం క్షత్రియామపశ్యత్సా చ దృష్ట్వైవోత్తంకం ప్రత్యుత్థాయాభివాద్యోవాచ స్వాగతం తే భగవన్నాజ్ఞాపయ కిం కరవాణీతి॥ 1-3-110(809)
స తామువాచైతే కుండలే గుర్వర్థం మే భిక్షితే దాతుమర్హసీతి।
సా ప్రీతా తేన తస్య సద్భావేన పాత్రమయమనతిక్రమణీయశ్చేతి మత్వా తే కుండలే అవముచ్యాస్మై ప్రాయచ్ఛదాహ చైనమేతే కుండలే తక్షకో నాగరాజః సుభృశం ప్రార్థయత్యప్రమత్తో నేతుమర్హసీతి॥ 1-3-111(810)
స ఏవముక్తస్తాం క్షత్రియాం ప్రత్యువాచ భవతీ సునిర్వృతా భవతు।
న మాం శక్తస్తక్షకో నాగరాజో ధర్షయితుమితి॥ 1-3-112(811)
స ఏవముక్త్వా తాం క్షత్రియామామంత్ర్య పౌష్యసకాశమాగచ్ఛత్।
ఆహ చైనం భోః పౌష్య ప్రీతోఽస్మీతి తముత్తంకం పౌష్యః ప్రత్యువాచ॥ 1-3-113(812)
భగవంశ్చిరేణ పాత్రమాసాద్యతే భవాశ్చ గుణవానతిథిస్తదిచ్ఛే శ్రాద్ధం కర్తుం క్రియతాం క్షణ ఇతి॥ 1-3-114(813)
తముత్తంకః ప్రత్యువాచ కృతక్షణ ఏవాస్మి శీఘ్రమిచ్ఛామి యథోపపన్నమన్నముపస్కృతం భవతేతి స తథేత్యుక్త్వా యథోపపన్నేనాన్నేనైనం భోజయామాస॥ 1-3-115(814)
అథోత్తంకః సకేశం శీతమన్నం దృష్ట్వా అశుచ్యేతదితి మత్వా తం పౌష్యమువాచ।
యస్మాన్మే అశుచ్యన్నం దదాసి తస్మాదంధో భవిష్యసీతి॥ 1-3-116(815)
తం పౌష్యః ప్రత్యువాచ।
యస్మాత్త్వమదుష్టమన్నందూషయసి తస్మాదనపత్యో భవిష్యసీతి తముత్తంకః ప్రత్యువాచ॥ 1-3-117(816)
న యుక్తం భవతాఽన్నమశుచి దత్త్వా ప్రతిశాపం దాతుం తస్మాదన్నమేవ ప్రత్యక్షీకురు।
తతః పౌష్యస్తదన్నమశుచి దృష్ట్వా తస్యాశుచిభావమపరోక్షయామాస॥ 1-3-118(817)
అథ తదన్నం ముక్తకేశ్యా స్త్రియోపహృతమనుష్ణం సకేశం చాశుచ్యేతదితి మత్వా తమృషిముత్తంకం ప్రసాదయామాస॥ 1-3-119(818)
భఘవన్నేతదజ్ఞానాదన్నం సకేశముపాహృతం శీతం చ।
తత్క్షామయే భవంతం న భవేయమంధ ఇతి।
తముత్తంకః ప్రత్యువాచ॥ 1-3-120(819)
న మృషా బ్రవీమి భూత్వా త్వమంధో నచిరాదనంధో భవిష్యసీతి।
మమాపి శాపో భవతా దత్తో న భవేదితి॥ 1-3-121(820)
తం పౌష్యః ప్రత్యువాచ న చాహం శక్తః శాపం ప్రత్యాదాతుం న హి మే మన్యురద్యాప్యుపశమం గచ్ఛతి కిం చైతద్భవతా న జ్ఞాయతే।
యథా॥ 1-3-122(821)
నవనీతం హృదయం బ్రాహ్మణస్య
వాచి క్షురో నిహితస్తీక్ష్ణధారః।
తదుభయమేతద్విపరీతం క్షత్రియస్య
వాంగవనీతం హృదయం తీక్ష్ణధారం॥ ఇతి॥ 1-3-123(822)
తదేవంగతే న శక్తోఽహం తీక్ష్ణహృదయత్వాత్తం శాపమన్యథాకర్తుం గంయతామితి।
తముత్తంకః ప్రత్యువాచ॥ 1-3-124(823)
భవతాఽహమన్నస్యాశుచిభావమాలక్ష్య ప్రత్యనునీతః।
ప్రాక్ చ తేఽభిహితం యస్మాదదుష్టమన్నం దూషయసి తస్మాదనపత్యో భవిష్యసీతి।
దుష్టే చాన్నే నైష మమ శాపో భవిష్యతీతి॥ 1-3-125(824)
సాధయామస్తావదిత్యుక్త్వా ప్రాతిష్ఠతోత్తంకస్తే కుండలే గృహీత్వా।
సోఽపశ్యదథ పథి నగ్నం క్షపణకమాగచ్ఛంతం ముహుర్ముహుర్దృశ్యమానమదృశ్యమానం చ॥ 1-3-126(825)
అథోత్తంకస్తే కుండలే సంన్యస్య భూమావుదకార్థం ప్రచక్రమే।
ఏతస్మిన్నంతరే స క్షపణకస్త్వరమాణ ఉపసృత్య తే కుండలే గృహీత్వా ప్రాద్రవత్॥ 1-3-127(826)
తముత్తంకోఽభిసృత్య కృతోదకకార్యః శుచిః ప్రయతో నమో దేవేభ్యో గురుభ్యశ్చ కృత్వా మహతా జవేన తమన్వయాత్॥ 1-3-128(827)
తస్య తక్షకో దృఢమాసన్నః సతం జగ్రాహ।
గృహీతమాత్రః స తద్రూపం విహాయ తక్షకస్వరూపం కృత్వా సహసా ధరణ్యాం వివృతం మహాబిలం ప్రవివేశ॥ 1-3-129(828)
ప్రవిశ్య చ నాగలోకం స్వభవనమగచ్ఛత్।
అథోత్తంకస్తస్యాః క్షత్రియాయా వచః స్మృత్వా తం తక్షకమన్వగచ్ఛత్॥ 1-3-130(829)
స తద్బిలం దండకాష్ఠేన చఖాన న చాశకత్।
తం క్లిశ్యమానమింద్రోఽపశ్యత్స వజ్రం ప్రేషయామాస।
గచ్ఛాస్య బ్రాహ్మణస్య సాహాయ్యం కురుష్వేతి॥ 1-3-131(830)
అథ వజ్రం దండకాష్ఠమనుప్రవిశ్య తద్బిలమదారయత్॥ 1-3-132(831)
తముత్తంకోఽనువివేశ తేనైవ బిలేన ప్రవిశ్య చ తం నాగలోకమపర్యంతమనేకవిధప్రాసాదహర్ంయవలభీనిర్యూహశతసంకులముచ్చావచక్రీడాశ్చర్యస్థానావకీర్ణమపశ్యత్॥ 1-3-133(832)
స తత్ర నాగాంస్తానస్తువదేభిః శ్లోకైః।
య ఐరావతరాజానః సర్పాః సమితిశోభాః।
క్షరంత ఇవ జీమూతాః సవిద్యుత్పవనేరితాః॥ 1-3-134(833)
సురూపా బహురూపాశ్చ తథా కల్మాషకుండలాః।
ఆదిత్యవన్నాకపృష్ఠే రేజురైరావతోద్భవాః॥ 1-3-135(834)
బహూని నాగవేశ్మాని గంగాయాస్తీర ఉత్తరే।
తత్రస్థానపి సంస్తౌమి మహతః పన్నగానహం॥ 1-3-136(835)
ఇచ్ఛేత్కోఽర్కాంశుసేనాయాం చర్తుమైరావతం వినా।
శతాన్యశీతిరష్టౌ చ సహస్రాణి చ వింశతిః॥ 1-3-137(836)
సర్పాణాం ప్రగ్రహా యాంతి ధృతరాష్ట్రో యదైజతి।
యే చైనముపసర్పంతి యే చ దూరపథం గతాః॥ 1-3-138(837)
అహమైరావతజ్యేష్ఠభ్రాతృభ్యోఽకరవం నమః।
యస్య వాసః కురుక్షేత్రే ఖాండవే చాభవత్పురా॥ 1-3-139(838)
తం నాగరాజమస్తౌషం కుండలార్థాయ తక్షకం।
తక్షకశ్చాశ్వసేనశ్చ నిత్యం సహచరావుభౌ॥ 1-3-140(839)
కురుక్షేత్రం చ వసతాం నదీమిక్షుమతీమను।
జఘన్యజస్తక్షకస్య శ్రుతసేనేతి యః సుతః॥ 1-3-141(840)
అవసద్యో మహద్ద్యుంని ప్రార్థయన్నాగముఖ్యతాం।
కరవాణి సదా చాహం నమస్తస్మై మహాత్మనే॥ 1-3-142(841)
సౌతిరువాచ। 1-3-143x(18)
ఏవం స్తుత్వా స విప్రర్షిరుత్తంకో భుజగోత్తమాన్।
నైవ తే కుండలే లేభే తతశ్చింతాముపాగమత్॥ 1-3-143(842)
ఏవం స్తువన్నపి నాగాన్యదా తే కుండలే నాలభత్తదాఽపశ్యత్స్త్రియౌ తంత్రే అధిరోప్య సువేమే పటం వయంత్యౌ।
తస్మింస్తంత్రే కృష్ణాః సితాశ్చ తంతవశ్చక్రం చాపశ్యద్ద్వాదశారం షడ్భిః కుమారైః పరివర్త్యమానం పురుషం చాపశ్యదశ్వం చ దర్శనీయం॥ 1-3-144(843)
స తాన్సర్వాంస్తుష్టావ ఏభిర్మంత్రవాదశ్లోకైః॥ 1-3-145(844)
త్రీణ్యర్పితాన్యత్ర శతాని మధ్యే
షష్టిశ్చ నిత్యం చరతి ధ్రువేఽస్మిన్।
చక్రే చతుర్వింశతిపర్వయోగే
షడ్వై కుమారాః పరివర్తయంతి॥ 1-3-146(845)
తంత్రం చేదం విశ్వరూపే యువత్యౌ
వయతస్తంతూన్సతతం వర్తయంత్యౌ।
కృష్ణాన్సితాంశ్చైవ వివర్తయంత్యౌ
భూతాన్యజస్రం భువనాని చైవ॥ 1-3-147(846)
వజ్రస్య భర్తా భువనస్య గోప్తా
వృత్రస్య హంతా నముచేర్నిహంతా।
కృష్ణే వసానో వసనే మహాత్మా
సత్యానృతే యో వివినక్తి లోకే॥ 1-3-148(847)
యో వాజినం గర్భమపాం పురాణం
వైశ్వానరం వాహనమభ్యుపైతి।
నమోఽస్తు తస్మై జగదీశ్వరాయ
లోకత్రయేశాయ పురందరాయ॥ 1-3-149(848)
తతః స ఏనం పురుషః ప్రాహ ప్రీతోఽస్మి తేఽహసనేన స్తోత్రేణ కిం తే ప్రియం కరవాణీతి।
స తమువాచ నాగా మే వశమీయురితి॥ 1-3-150(849)
స చైనం పురుషః పునరువాచ ఏతమశ్వమపానే ధమస్వేతి॥ 1-3-151(850)
తతోఽశ్వస్యాపానమధమత్తతోఽశ్వాద్ధంయమానాత్సర్వస్రోతోభ్యః పావకార్చిషః సధూమా నిష్పేతుః॥ 1-3-152(851)
తాభిర్నాగలోక ఉపధూపితేఽథ సంభ్రాంతస్తక్షకోఽగ్నేస్తేజోభయాద్విషణ్ణః కుండలే గృహీత్వా సహసా భవనాన్నిష్క్రంయోత్తంకమువాచ॥ 1-3-153(852)
ఇమే కుండలే గృహ్ణాతు భవానితి।
స తే ప్రతిజగ్రాహోత్తంకః ప్రతిగృహ్య చ కుండలేఽచింతయత్॥ 1-3-154(853)
అద్య తత్పుణ్యకముపాధ్యాయాన్యా దూరం చాహమభ్యాగతః స కథం సంభావయేయమితి॥ 1-3-155(854)
తత ఏనం చింతయానమేవ స పురుష ఉవాచ।
ఉత్తంక ఏనమేవాశ్వమధిరోహ త్వాం క్షణేనైవోపాధ్యాయకులం ప్రాపయిష్యతీతి॥ 1-3-156(855)
స తథేన్యుక్త్వా తమశ్వమధిరుహ్య ప్రత్యాజగామోపాధ్యాయకులం।
ఉపాధ్యాయానీ చ స్నాతా కేశానావాపయంత్యుపవిష్టోత్తంకో నాగచ్ఛతీతి శాపాయాస్య మనో దధే॥ 1-3-157(856)
అథైతస్మిన్నంతరే స ఉత్తంకః ప్రవిశ్య ఉపాధ్యాయకులం ఉపాధ్యాయానీమభ్యవాదయత్తే చాస్యై కుండలే ప్రాయచ్ఛత్సా చైనం ప్రత్యువాచ॥ 1-3-158(857)
ఉత్తంక దేశే కాలేఽభ్యాగతః స్వాగతం తే వత్స `ఇదానీం యద్యనాగతోసి కోపితయా మయా శప్తో భవిష్యసి' శ్రేయస్తవోపస్థితం సిద్ధిమాప్నుహీతి॥ 1-3-159(858)
అథోత్తంక ఉపాధ్యాయమభ్యవాదయత్।
తముపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ వత్సోత్తంక స్వాగతం తే కిం చిరం కృతమితి॥ 1-3-160(859)
తముత్తంక ఉపాధ్యాయం ప్రత్యువాచ।
భోస్తక్షకేణ మే నాగరాజేన విఘ్నః కృతోఽస్మిన్కర్మణి తేనాస్మి నాగలోకం గతః॥ 1-3-161(860)
తత్ర చ మయా దృష్టే స్త్రియౌ తంత్రేఽధిరోప్య పటం వయంత్యౌ తస్మింశ్చ కృష్ణాః సితాశ్చ తంతవః।
కిం తత్॥ 1-3-162(861)
తత్ర చ మయా చక్రం దృష్టం ద్వాదశారం షట్చైనం కుమారాః పరివర్తయంతి తదపి కిం।
పురుషశ్చాపి మయా దృష్టః స చాపి కః।
అశ్వశ్చాతిప్రమాణో దృష్టః స చాపి కః॥ 1-3-163(862)
పథి గచ్ఛతా చ మయా ఋషభో దృష్టస్తం చ పురుషోఽధిరూఢస్తేనాస్మి సోపచారముక్త ఉత్తంకాస్య ఋషభస్య పురీషం భక్షయ ఉపాధ్యాయేనాపి తే భక్షితమితి॥ 1-3-164(863)
తతస్తస్య వచనాన్మయా తదృషభస్య పురీషముపయుక్తం స చాపి కః।
తదేతద్భవతోపదిష్టమిచ్ఛేయం శ్రోతుం కిం తదితి।
స తేనైవముక్త ఉపాధ్యాయః ప్రత్యువాచ॥ 1-3-165(864)
యే తే స్త్రియౌ ధాతా విధాతా చ యే చ తే కృష్ణాః సితాస్తంతవస్తే రాత్ర్యహనీ।
యదపి తచ్చక్రం ద్వాదశారం షట్కుమారాః పరివర్తయంతి తేపి షడ్ఋతవః ద్వాదశారా ద్వాదశ మాసాః సంవత్సరశ్చక్రం॥ 1-3-166(865)
యః పురుషఃస పర్జన్యః యోఽశ్వః సోఽగ్నిః య ఋషభస్త్వయా పథి గచ్ఛతా దృష్టః స ఐరావతో నాగరాట్॥ 1-3-167(866)
యశ్చైనమధిరూఢః పురుషః స చేంద్రః యదపి తే భక్షితం తస్య ఋషభస్య పురీషం తదమృతం తేన ఖల్వసి తస్మిన్నాగభవనే న వ్యాపన్నస్త్వం॥ 1-3-168(867)
స హి భగవానింద్రో మమ సఖా త్వదనుక్రోశాదిమమనుగ్రహం కృతవాన్।
తస్మాత్కుండలే గృహీత్వా పునరాగతోఽసి॥ 1-3-169(868)
తత్సౌంయ గంయతామనుజానే భవంతం శ్రేయోఽవాప్స్యసీతి।
స ఉపాధ్యాయేనానుజ్ఞాతో భగవానుత్తంకః క్రుద్ధస్తక్షకం ప్రతిచికీర్షమాణో హాస్తినపురం ప్రతస్థే॥ 1-3-170(869)
స హాస్తినపురం ప్రాప్య నచిరాద్విప్రసత్తమః।
సమాగచ్ఛత రాజానముత్తంకో జనమేజయం॥ 1-3-171(870)
పురా తక్షశిలాసంస్థం నివృత్తమపరాజితం।
సంయగ్విజయినం దృష్ట్వా సమంతాన్మంత్రిభిర్వృతం॥ 1-3-172(871)
తస్మై జయాశిషః పూర్వం యథాన్యాయం ప్రయుజ్య సః।
ఉవాచైనం వచః కాలే శబ్దసంపన్నయా గిరా॥ 1-3-173(872)
ఉత్తంక ఉవాచ। 1-3-174x(19)
అన్యస్మిన్కరణీయే తు కార్యే పార్థివసత్తమ।
అర్చయిత్వా యథాన్యాయం ప్రత్యువాచ ద్విజోత్తమం॥ 1-3-174(873)
సౌతిరువాచ। 1-3-175x(20)
ఏవముక్తస్తు విప్రేణ స రాజా జనమేజయః।
అర్చయిత్వా యథాన్యాయం ప్రత్యువాచ ద్విజోత్తమం॥ 1-3-175(874)
జనమేజయ ఉవాచ। 1-3-176x(21)
ఆసాం ప్రజానాం పరిపాలనేన
స్వం క్షత్రధర్మం పరిపాలయామి।
ప్రవ్రూహి మే కిం కరణీయమద్య
యేనాసి కార్యేణ సమాగతస్త్వం॥ 1-3-176(875)
సౌతిరువాచ। 1-3-177x(22)
స ఏవముక్తస్తు నృపోత్తమేన
ద్విజోత్తమః పుణ్యకృతాం వరిష్ఠః।
ఉవాచ రాజానమదీనసత్వం
స్వమేవ కార్యం నృపతే కురుష్వ॥ 1-3-177(876)
ఉత్తంక ఉవాచ। 1-3-178x(23)
తక్షకేణ మహీంద్రేంద్ర యేన తే హింసితః పితా।
తస్మై ప్రతికురుష్వ త్వం పన్నగాయ దురాత్మనే॥ 1-3-178(877)
కార్యకాలం హి మన్యేఽహం విధిదృష్టస్య కర్మణః।
తద్గచ్ఛాపచితిం రాజన్పితుస్తస్య మహాత్మనః॥ 1-3-179(878)
తేన హ్యనపరాధీ స దష్టో దుష్టాంతరాత్మనా।
పంచత్వమగమద్రాజా వజ్రాహత ఇవ ద్రుమః॥ 1-3-180(879)
బలదర్పసముత్సిక్తస్తక్షకః పన్నగాధమః।
అకార్యం కృతవాన్పాపో యోఽదశత్పితరం తవ॥ 1-3-181(880)
రాజర్షివంశగోప్తారమమరప్రతిమం నృపం।
యియాసుం కాశ్యపం చైవ న్యవర్తయత పాపకృత్॥ 1-3-182(881)
హోతుమర్హసి తం పాపం జ్వలితే హవ్యవాహనే।
సర్పసత్రే మహారాజ త్వరితం తద్విధీయతాం॥ 1-3-183(882)
ఏవం పితుశ్చాపచితిం కృతవాంస్త్వం భవిష్యసి।
మమ ప్రియం చ సుమహత్కృతం రాజన్ భవిష్యతి॥ 1-3-184(883)
కర్మణః పృథివీపాల మమ యేన దురాత్మనా।
విఘ్నః కృతో మహారాజ గుర్వర్థం చరతోఽనఘ॥ 1-3-185(884)
సౌతిరువాచ। 1-3-186x(24)
ఏతచ్ఛ్రుత్వా తు నృపతిస్తక్షకాయ చుకోప హ।
ఉత్తంకవాక్యహవిషా దీప్తోఽగ్నిర్హవిషా యథా॥ 1-3-186(885)
అపృచ్ఛత్స తదా రాజా మంత్రిణః స్వాన్సుదుఃఖితః।
ఉత్తంకస్యైవ సాంనిధ్యే పితుః స్వర్గగతిం ప్రతి॥ 1-3-187(886)
తదైవ హి స రాజేంద్రో దుఃఖశోకాప్లుతోఽభవత్।
యదైవ వృత్తం పితరముత్తంకాదశృణోత్తదా॥ ॥ 1-3-188(887)
ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే ఆదిపర్వణి పౌష్యపర్వమి తృతీయోఽధ్యాయః॥ 3 ॥ ॥ సమాప్తం చ పౌష్యపర్వ ॥
Mahabharata - Adi Parva - Chapter Footnotes
1-3-1 పరిక్షితోఽపత్య పుమాన్పారిక్షితః। సరమాయాః దేవశున్యాః అపత్యం పుమాన్సారమేయః॥
1-3-9 అదృష్టం అతర్కితం॥
1-3-10 సంభ్రాంతః సంతప్త ఇతి పాఠాంతరం॥
1-3-11 పాపకృత్యాం శాపరూపాం బలాయుః-ప్రాణనికృంతనీం దేవతాం। శమయేదక్రోధనాం కుర్యాత్।
1-3-18 ఉపాంశువ్రతం గూఢవ్రతం॥
1-3-20 తక్షశిలాం దేశవిశేషం జేతుమితి శేషః॥
1-3-21 అపోత్తీత్యపోదః అబ్భక్షః తస్యాపత్యమాపోదః॥
1-3-22 కేదారో మహాక్షేత్రాంతర్గతం చతురస్రం తస్య ఖండో జలనిరోధభిత్తిః తం॥
1-3-36 పీవానం పుష్టం। వృత్తిం జీవికాం॥
1-3-42 వృత్త్యుపరోధం వృత్తిప్రతిబంధం॥
1-3-44 చరసి భక్షయసి॥
1-3-51 తీక్ష్ణవిపాకైః పాకకాలే ఉదరేఽగ్నిజ్వాలోత్థాపకైః॥
1-3-56 కర్తారావితి లుడంతం॥
1-3-57 ప్రపూర్వగావితి। అస్య శ్లోకస్యానన్వయాదుత్తరశ్లోకస్థం సంబోధనమిహ యోజ్యం। హే నాసత్యదస్రౌ గిరా వాణ్యా। వాం యువాం శంసామి స్తౌమి। వ్యవహితాశ్చేతి గతిసంజ్ఞత్వాత్ప్రశంసామీతి వాఽన్వయః। కింభూతౌ వాం। ప్రపూర్వగౌ ప్రకర్షేణాన్యదేవతాభ్యః పూర్వం యజ్ఞం గచ్ఛంతౌ। పూర్వజౌ అశ్వజాత్యాం హి పూర్వం ముఖసంయోగః తతః సంయోగాద్గర్భోత్పత్తిరితి తత్ర గర్భోత్పత్తేః పూర్వం ముఖయోహగమాత్రాజ్జాతౌ। చిత్రభానూ అగ్నితుల్యౌ। తపసా సామర్థ్యేన। అనంతౌ అనంతరూపధరౌ। దివ్యౌ దివః ద్యోతమానాత్సూర్యాద్భవౌ। సుపర్ణౌ శోభనగమనౌ। విరజౌ విగతరజోగుణౌ। విశ్వా విశ్వాని। భువనాని అధి। విమానౌ స్వవిమానౌ। క్షిపంతౌ ప్రేరయంతౌ॥
1-3-58 హిరణ్మయావితి। కింభూతౌ విమానౌ। హిరణ్మయౌ సువర్ణమయౌ। శకునీ। లుప్తోపమమేతత్। శీఘ్రగామిత్వాత్పక్షిణావివ। యద్వా పదద్వయమప్యశ్వినోరేవ విశేషణం। హిరణ్మయౌ సువర్ణాలంకృతౌ। శకునీ ఆరోగ్యకరణేన శకుం శక్తిం నయతః ప్రాపయత ఇతి శకునీ। సాంపరాయౌ సంపరాయః పరలోకస్తస్మై హితౌ। యద్వా సాంపరాయామాపది అయః ప్రాప్తిర్యయోస్తౌ। భక్తానామాపది తద్రక్షణాయాగచ్ఛంతౌ। నాసత్యదస్రౌ। నాసత్యౌ అసత్యరహితౌ। నాసాపుటజాతౌ వా। దస్రౌ దర్శనీయౌ। సుసౌ సునాసికౌ। విశేషేణ జయంతౌ విజయంతౌ। విజయంతావేవ వైజయంతౌ। వివస్వతః సూర్యస్య తరసా బలేన అసితం శ్యామకుష్ఠం అధివ్యయంతౌ నిరాకుర్వంతౌ। శుక్లం దీప్తియుక్తం వర్మం చక్షుర్వా। వయంతౌ కుర్వంతౌ। సూర్యస్య పితృత్వాత్ తద్బలేన యువయోరేతత్సామర్థ్యం యుజ్యత ఇతి స్తుతిః। సువేమౌ। లుప్తోపమమేతత్। యథా వేమధారిణౌ తంతువాయౌ పటాదసితకేశాది దూరీకురుతః శుక్లం చ తంతుం వయతస్తథేత్యర్థః॥
1-3-59 గ్రస్తామితి। హే అశ్వినౌ। సుపర్ణస్య లుప్తోపమమేతత్। సుపర్ణతుల్యపరాక్రమస్య గతేర్వా వృకస్య బలేన గ్రస్తాం అభిభూతాం। వర్తికాం వర్తికాఖ్యాం పక్షిణీం। తస్యాః సౌభగాయ జీవనరూపసుఖాయ। అముంచతాం భవంతావితి శేషః। ఆస్నో వృకస్యేత్యస్యామృచి ఇయం కథా ప్రసిద్ధా। అహం తౌ యువాం తావత్ కార్త్స్న్యేన అనమం నమస్కృతవానస్మి। తౌ కౌ। యౌ ప్రతి। సుష్టు వర్తత ఇతి సువృత్ సోమయాగకర్తా। తమాయ తము గ్లానావితి ధాతోః గ్లానయే। అసత్తమాః అసమీచీనా అపి గాః ఉదావహత్ ప్రార్థనావిషయత్వేన ప్రాపయామాస। గోవిషయప్రార్థనాం కృతవానిత్యర్థః। కింభూతౌ యౌ। అరుణా అరుణౌ। డాదేశశ్ఛాందసః। లుప్తోపమమేతత్। సోమయాగే హి ప్రాతరనువాకాదావశ్వినోః స్తుతత్వాత్ యథా దినారంభే అరుణస్తథా సోమయాగారంభే యువామిత్యర్థః। అత్రాయమాశయః। సోమయాగే ఇంద్రాదిషు దేవతాభూతేషు సత్స్వపి అసమీచీనగోరక్షణస్యానన్యసాధ్యత్వజ్ఞానేన యజమానేన భవంతావేవ ప్రార్థితావిత్యహమపి యువామేవ స్తౌమీతి॥
1-3-60 షష్టిశ్చ గావ ఇతి। జ్యోతిష్టోమే సంత్యుపసదస్తిస్రః। తాశ్చ సత్రేఽధికా భవంతి। ఉపసత్సు చ ప్రవర్గ్య ఉక్తః। తత్ర మహావీరాఖ్యపాత్రేషు తప్తే ఘృతే దుగ్ధం ప్రక్షిప్యతే తదర్థా చాస్తి ధేనుః। తతో ఘృతం దుగ్ధం చ మిశ్రమశ్విభ్యాం హూయతే। ఏవం సతి యదా గవామయనాదిసత్రేషు సంవత్సరముపసదః క్రియంతే తత్ర ఘర్మే సర్వోత్కృష్టే అశ్వినావేవ యష్టవ్యావితి స్తుతిరత్ర క్రియతే। తావశ్వినావనమమితి గతేన సంబంధః। తౌ కౌ యత్తదోర్నిత్యసంబంధాద్యౌ తం ఘర్మం దుహతః సాధయతః। ప్రసిద్ధోపి ఘర్మో భవతోర్భవతి। భవతోరేవ దేవతాత్వాదిత్యాశయః। తం కం యత్తదోర్నిత్యసంబంధాద్యం ఘర్మం త్రిశతాః షష్టిశ్చ ధేనవో దుగ్ధదాత్ర్యో గావః। ఘర్మే దుగ్ధరహితానాం గవామనుపయోగాత్। ఏకం వత్సం వత్సరం। అత్యంతసంయోగే ద్వితీయా। వత్సరావధీత్యర్థః। సువతే సాధయంతి। ఘృతేన। దుహంతి దుగ్ధేన సాధయంతి। యజ్ఞాదౌ సావనః స్మృత ఇతి వాక్యాదత్ర సావనవర్షగ్రహణేన షష్ట్యధికశతత్రయదినాని భవంతి। తేన తావత్య ఏవ గావః ఘృతదుగ్ధాభ్యాం ఘర్మం సాధయంతీత్యర్థః। కథంభూతా గావః। నానాగోష్ఠాః లుప్తోపమమేతత్। దినానాం గోష్ఠోపమాయా వివక్షితత్వాత్ నానాగోష్ఠనిష్ఠా ఇత్యర్తః। ఏకదోహనా విహితాః ఏకోఽధ్వర్యుర్దోహనకర్తా యాసామేవంభూతాః శ్రుతావుక్తా ఇత్యర్థః। కింభూత ఘర్మం ఉక్థ్యం ప్రశస్యం॥
1-3-61-62 ఏకాం నాభిమితి। సూర్యరథచాలకత్వేనాశ్వినావత్ర స్తూయేతే। శ్లోకద్వయస్యైకాన్వయః। హే అశ్వినౌ యువాం। విషీదతం విషీదంతం। ఛాందసో నుమభావః। మాం ముంచతః। లకారవ్యత్యయేన ముంచతమిత్యాశంసా। తౌ కౌ। యావశ్వినౌ। చర్షణీ లుప్తోపమం చైతత్। చర్షణిశబ్దో నిఘంటుషు మనుష్యపర్యాయః పఠితః। మనుష్యావివేత్యర్థః। సూర్యరథచాలకత్వేన అశ్వినోః శోభాం వక్తుం సూర్యరథసంబంధిచక్రద్వయగతిం వర్ణయతి పాదత్రికద్వయేన। ఏకపదమావృత్య యోజ్యం। ఏకం చక్రం ఈదృశం పరివర్తతే భ్రమతి। అన్యదేకం చక్రం ఈదృశం వర్తతే చలతీత్యర్థః। కీదృశమేకం చక్రం ఆద్యస్య ఏకాం నాభిం సప్తశతాః సప్తశతసంఖ్యాః అరాః అన్యాశ్చ వింశతిసంఖ్యా అరాః శ్రితాః సంలగ్నాః। చక్రమధ్యస్థనాభౌ వింశత్యధికసప్తశతసంఖ్యాః అరాః తిర్యక్ సంలగ్నా ఇత్యర్థః। కింభూతా అరాః। ప్రధిషు బాహ్యచక్రావయవేషు అర్పితా అధినివేశితా ఇత్యర్థః। కీదృశమన్యచ్చక్రం ద్వాదశారం షణ్ణాభి। పుంరత్వం ఛాందసం। కీదృశం ప్రథమచక్రం। అనేమి చలనేమిరహితమిత్యర్థః। అజరం న జీర్యత ఇత్యజరం। జీర్ణం న భవతీత్యర్థః। ఏకం చక్రం మధ్యశంకునిహితపాశవత్స్వస్థల ఏవ పరిభ్రమత్। ద్వితీయం తు సమంతతశ్చరతీత్యాశయః। ద్వితీయచక్రవిశేషణమేకాక్షమితి। ఏకం ఉత్కృష్టోఽక్షోఽస్య అతిదృఢ ఇత్యర్థః। అమృతస్య స్వర్గస్య ధారణం రక్షణసాధనం। యస్మిన్స్వచక్రే విశ్వే సవే దేవాః అధివిషక్తాః। ప్రాధాన్యాద్దేవగ్రహణం। తేన తదుపలక్షితాః సర్వే జీవా ఇత్యర్థః। సర్వేషాం సూర్యచక్రనియోగోదితత్వాదిత్యర్థః। అత్ర "పంచారే చక్రే" ఇత్యాదిశ్రుతయో మానం॥
1-3-63 అశ్వినావితి। హే అశ్వినౌ దాసపత్నీ। సుపాంసులుగితి లుప్త సప్తమీబహువచనత్వేన దాసపత్నీషు అప్సు। ఇందుం అమృతం సోమాఖ్యమమృతం। తిరోధత్తాం కృతవంతౌ। కింభూతావశ్వినౌ వృత్తభూయౌ భూయోవృత్తౌ నానాకర్మాణావిత్యర్థః। హిత్వేతి। అశ్వినౌ యత్ యదా గిరిం మే హిత్వా త్యక్త్వా గాం భువం ఉదాచరంతౌ గచ్ఛంతౌ। తత్ తదా బలస్య ప్రాణినాం సామర్థ్యస్య సంబంధినీం తజ్జనికాం వృష్టిం ప్రతి। అహ్నాత శీఘ్రం। అహ్నాదితి సుబంతప్రతిరూపకమవ్యయం। ప్రస్థితౌ కృతప్రస్థానౌ భవథః। సుమేరోః సకాశాద్భువమాగత్య ప్రాణినామన్నాదిద్వారేణ బలజనికాం వృష్టిం కురుథ ఇత్యర్థః॥
1-3-64 యువామితి। హే అశ్వినౌ యువాం అగ్రే ప్రథమం సమానం సంయక్ ఆనః ఆగతం గమన యస్మిన్కర్మణి తథా। సోమయాగే ప్రథమం గచ్ఛంతావితి యావత్ దశ దిశో జనయథః। దిక్శబ్దేన ఇంద్రాదయో దిక్పాలా లక్ష్యంతే। జనిః ప్రాదుర్భావార్థః। సోమయాగే ప్రథమగామిత్వేన ఇంద్రాదిదేవతాప్రాదుర్భావకత్వం। అథ తదనంతరం యాః దిశః దిగ్దేవతా మూర్ధ్ని యాగస్య మూర్ధ్ని ప్రధానే వియంతి సంబంధ్యంతే। తాసాం దిగ్దేవతానాం యాతం యానమను పశ్చాత్ ఋషయః ప్రయాంతి మూర్ధ్నీతి పూర్వేణాన్వయః। అతఏవ యువయోః దేవా మనుష్యాశ్చ క్షితిమైశ్వర్యం ఐశ్వర్య యుక్తాం స్తుతిమాచరంతి కుర్వంతి॥
1-3-65 యువాం వర్ణానితి త ఇతి తచ్ఛబ్దాత్ యచ్ఛబ్దో ద్రష్టవ్యః। హే అశ్వినౌ యువాం వర్ణాన్నానావర్ణాన్ విశ్వరూపాన్ సృష్ట్యాదిహేతుత్వేన అనేకరూపాన్ యానభానూన్ వికురుథః విశేషేణ కురుథః సూర్యరథప్రకాశయితృత్వాదిత్యాశయః। తే భానవః సూర్యకిరణాః విశ్వా విశ్వాని సర్వాణి భువనాని అధిక్షియంతే ఆవృణ్వంతి। త ఏవ భానవోఽనుసృతాశ్చరంత్యపి విచరంతి చేత్యర్థః। అతఏవ దేవా మనుష్యాశ్చ యువయోః క్షితి స్తుతిమాచరంతీతి పూర్వవదర్థః॥
1-3-66 తౌ నాసత్యావితి హే నాసత్యావశ్వినౌ అహం తౌ వాం యువాం మహే పూజయామి। మనసా పూజయామీత్యర్థః। యాం ఛాందసత్వేన జాత్యభిప్రాయేణైకవచనం। యే। పుష్కరస్య జాత్యభిప్రాయైకవచనం। పుష్కరాణాం పద్మానాం స్రజం జాత్యేకవచనేన స్రజౌ మాలే బిభృథో ధారయథః। తౌ ప్రసిద్ధౌ అమృతౌ నాస్తి మృతం మరణం యయోస్తౌ తథోక్తౌ ఋతావృధౌ ఋతం సత్యం యజ్ఞముదకం వా వర్ధయత ఇతి తథా తౌ నాసత్యౌ ఋతే వినా దేవా ఇంద్రాదయః పదే స్థానే సోమయాగాదౌ తద్దేవసంబంధిత్వేన ప్రసిద్ధం హవిః న ప్రసూతే వచనవ్యత్యయేన న ప్రాప్నువంతి। సోమయాగే అశ్వినోః ప్రథమగామిత్వేన తౌ వినా దేవాః స్వాంశం న స్వీకుర్వంతీత్యర్థః॥
1-3-67 ముఖేన గర్భమితి। హే అశ్వినౌ తౌ యువాం జీవసే జీవితు। అసేన్ప్రత్యయాంతమేతత్। గాం దృష్టిం ముంచథః లకారవ్యత్యయేన ముంచతమిత్యాశంసా। తౌ కౌ యౌ ముఖేన కృత్వా యువానౌ తరుణావేవ గర్భం భావప్రధానో నిర్దేశః। గర్భత్వం లభతాం అలభతాం। బహులం ఛందసీత్యడభావః। నను నవమాసగర్భధారణాభావే కథమాకస్మికోత్పత్తిః కథం చ స్తన్యపానాద్యభావే ఆకస్మికం తారుణ్యమిత్యత ఆహ। గతాసురిత్యాది। గతా అసవః ప్రాణా యస్యేతి గతాసుర్మనుష్యాదిః। ఏతత్ ఛాందసో లింగవ్యత్యయః। ఏనం గర్భం। ప్రపదేన ప్రకృష్టేన పదేన గమనేన నవమాసరూపేణ ప్రసూతే జాతః ఉత్పన్నః స గర్భః సద్యః తత్కాలే జననీం అత్తి పిబతి। మనుష్యదేహే ఏతదుచితం। అశ్వినోస్తు మరణధర్మత్వాభావాన్నైవమిత్యాశయః॥
1-3-77 ఏషా తస్యేతి సూతవాక్యం॥
1-3-79 గౌర్బలీవర్దః॥
1-3-81 నేయేష న కామితవాన్॥
1-3-83 నియోజయామాస అగ్నిశుశ్రూషాదతవితి శేషః॥
1-3-84 పరిహీయతే న్యూనం భవతి॥
1-3-90 ఆహుః వృద్ధా ఇతి శేషః॥
1-3-91 వ్రూయాత్ అధ్యాయపయేత్। పృచ్ఛతి అధీతే। అధర్మేణ గురుదక్షిణాదివ్యతిరేకేణ॥
1-3-96 పినద్ధే ధృతే॥
1-3-101 అనుపస్పృశ్య అనాచంయ॥
1-3-106 అనృతేనోపచరితుం వంచయితుం॥
1-3-127 ఉదకార్థం శౌచాచమనాది కర్తుం॥
1-3-129 దృఢమాసన్నః అత్యంతసన్నిహితః॥
1-3-135 కల్మాషకుండలాః చిత్రకుండలాః॥
1-3-137 అర్కాంశుసేనాయాం సేనావద్దుఃసహరశ్మిజాలే॥
1-3-142 మహద్ద్యుగ్ని తీర్థవిశేషే॥
1-3-145 మంత్రవాదశ్లోకైః మంత్రస్వరూపశ్లోకైః॥
1-3-146 త్రీణ్యర్పితానీతి। మంత్రలింగమాత్రావగమాత్తుష్టావ। విశేషశానం తు తస్య గురుముఖాదేవ భవిష్యతి। అత్ర చక్రే। నిత్యం చరతి భ్రమతి। ధ్రువే ప్రవాహరూపేణ నిత్యే కాలరూపే। శతాని షష్టిశ్చ అహోరాత్రాణామితి శేషః। చతుర్వింశతిపర్వణాం శుక్లకృష్ణపక్షరూపాణాం యోగో యుస్మింతథాభూతే। మధ్యేఽర్పితాని। యచ్చ షట్కుమారాః ఋతవః పరివర్తయంతి॥
1-3-147 తంత్రం చేదమితి। తంత్రం ఆతానవితానరూపం తంతుసముదాయం। విశ్వరూపే సమయభేదేన స్త్రీపురుషాదిరూపే। యువత్యౌ ధాతావిఘాతారౌ। వయతః రచనాం కురతః। సంవత్సరరూపం పటమితిశేషః। వర్తయంత్యౌ సంచారయంత్యౌ। భూతాని చ పరివర్తయంత్యౌ వయత ఇతి పూర్వేణాన్వయః॥
1-3-148 భర్తా ధారకః॥
1-3-149 అపాం గర్భం అద్భ్యో జాతం। పురాణం ఆదిసర్గభవం। వైశ్వానరం అగ్నిరూపమశ్వ। వాజిన వాహనం అభ్యుపైతి। తస్మై నమ ఇత్యన్వయః॥
1-3-152 స్నోతోభ్యః శరీరరంధ్రేభ్యః॥
1-3-157 ఆవాపయంతీ వేణీరూపేణ కేశానాం సంగ్రథనం కారయంతీ॥
1-3-159 త్వం మనాగసి న శప్తః ఇతి పాఠే స్వలకాలనిమిత్తం న శప్తోసి। యది క్షమం నాగతః స్యాః శప్తః స్యా ఇత్యర్థః॥
1-3-168 న వ్యాపన్నో న మృతః॥
1-3-182 కశ్యప ఇత్యపి పాఠో దృశ్యతే॥ ॥ తృతీయోఽధ్యాయః॥ 3 ॥
 శ్లోకాలు.jpg "మహాభారతం దాదాపు 1,00,000 (ఒక లక్ష) శ్లోకాలు")
